Nun proceso de investigación que abrín, en varias frontes e con azos renovados, atopei nalgunhas hemerotecas curiosidades, que talvez non o sexan enteiramente, das que me gustaría deixar constancia aquí.

Por orde de aparición incorporo un tipo de fotografías bastante comúns nos anos vinte do século pasado para inmortalizar a época da infancia: ata aí todo normal, mais si resultan rechamantes os obxectos que acompañan os neno ou nenas fotografadas. Para unha mostra véxase a imaxe inferior (tirado da revista Céltiga).

Tamén nesa revista, por volta do an o 1927, dáse conta da lamentable escaseza de recursos da viúva de Curros Enríquez.

Outro texto, pouco coñecido e publicado en El Compostelano, débese a un novísimo Francisco Fernández del Riego e fala, en clave gabanciosa, do avó de Mariano Rajoy, isto é, Rajoy Leloup, que levou a cabo un papel clave na elaboración e posterior aprobación do Estatuto de Autonomía de 1936. O texto publicouse o 25 de xullo de 1932.

Por último, e talvez merecerían unha atención máis profunda, dous textos de Aquilino Iglesia Alvariño. O primeiro deles é un canto ao Día de Galicia de 1936, isto é, o 25 de xullo que, curiosamente, sae publicado ese mesmo día na contra de El Compostelano, a carón de artigos que gaban o alzamento militar. Curioso ou incomprensible, non o sei, pero debeu de quedar disposto para ese día antes da rebelión e así viu a luz. Por outro lado, como tantas outras voces, tamén poucos meses despois, Iglesia Alvariño deixa constancia, obrigado ou non, da admiración do novo réxime na composición “Liberación e gozo”.

Los pequeños tiranos
Aldo Francisco Pérez
RALES :-
La viuda de Curros Enriquez
Hace unos meses la prensa de Galicia y alguna de Madrid se ocupaba de la situación angustiosa en que se halla la viuda de nuestro gran Curros Enríquez, octogenaria, abandonada en Madrid, en la mayor pobreza y desamparo; y se hacía un vehemente llamamiento a Galicia para que echase mano de la pobre anciana compañera de nuestro gran poeta.
Coincidía este llamado con una serie de iniciativas tendientes todas a honrar la memoria venerada del autor de "A Virxe do Cristal": la convocatoria a concurso hecho por la Academia Gallega para erigirle un monumento en La Coruña; la colocación de la piedra fundamental de su monumento en Celanova y la adquisición de su casa solariega por los orensanos de Cuba.
Quizá por estas circunstancias el llamamiento hecho en favor de su anciana viuda, halló eco favorable en el corazón de Galicia, pues según noticias que recogemos en la prensa, la angustiosa situación por que atravesaba tiende a resolverse.
En efecto, las Diputaciones Provinciales y los Ayuntamientos, a invitación del Alcalde de La Coruña Sr. Casás, están votando sumas para socorrerla. Por su parte las agrupaciones artísticas "Cántigas da Terra", "Toxos e Frores", "De Ruada", la A. Gallega de Vigo, etc., preparan festivales a su beneficio y la Sociedad Cultural de Celanova abrió una suscripción a su beneficio también. De tal manera Galicia paga una deuda imperiosa con la compañera de su poeta inmortal.
Ferrocarriles Gallegos
El de Zamora a La Coruña (por Orense y Santiago)
Avanzan los trabajos del replanteo, estaquillando profusamente el terreno para dentro de breve plazo empezar las obras del ferrocarril de La Coruña a Santiago (Cuarto trozo).
Doña MODESTA VAZQUEZ, viuda de Curros Enriquez
NO DIA DE GALICIA DO 1932
O Galeguismo do Apóstolo
Data outamente simbólica, na nosa grande estoria vivente, a do 25 de Xulio, porque ista data é algo que abrangue o pasado e o presente, que está presente no pobo e ten unha siñificación universal; n-iste día noso, de Festa Maor todal-as torres galegas badelando de un xeito novo, e o balbordo das ondas do Atlántico batendo feramente nos cóns de Finisterre, na punta do Raz, anuncian a chegada do fillo de Zebedeo, que «dende as mornas augas do mar de Galilea, ia atravesar as indómitas ondas do mar descoñecido pra ser galego e autorizar coa sua lembranza o gran Patriarcado de Oicidente».
Sant-Iago efeitivo fundador e creador da Galiza, foi o que a trocou n-un foco de civilización deslumante, cando cobixada baixo a soma augusta da eiscelsa cibdade, construida arredor do seu sepulcro, trazaba no Medievo o camiño da groria e da universalidade: o camiño francés que nos xuntaba ô resto do mundo e que ainda hoxe se atopa refrexado n-ise ceo azul, n-isa «vía láctea» poboada de estrelas d-un matemático estatismo, que coas suas raiolas de luz individual alumean a lembranza da estoria perdida na noite dos tempos e da evocación e o desexo irmandados n-unha fervenza relixiosa, camiñando pol-as ribeiras do misterio en percura d-un mais aló de arelas do curazón e da intelixencia...
N-iste día único da Galiza, namentras a prodixiosa Berenguela compostelán deixa ouvir seu tanguido solene e vagoroso, namentras voa no vento que se dorme ô son das campaiñas das ermidas da montana que chaman a oración, o reiseñor namorado praguendo seus queixumes ô luar, e a cantiga da calandria rubindo en circos cara o ceo, amosan a alborada; o hino de redención, o canto de groria con que a coral da Galaxia saúda ô Pescador de Galilea, que quixo ser galego i escoller pra coba unha terra que ergueu sobor do mol terrón da sua sepultura un pobo labrado en maravillas pétreas, asomo dos séculos.
I en todol-os recunchos da nación de Breogan, primeira antre as nacións ibéricas, gracias a Sant-Iago, síntese a conscencia da galeguidade, o mesmo n-ise «pedrón» que é reliquia âs arelas do Ulla, que en Ortegal e no Miño, onde se respira n-ista Diada, que ten valor de símbolo, de empaque estórico e vislume do vindoiro, o pasado e o presente irmandados i envolveitos na dourada craridade dos raios do sol nacente alumeando os degaros universalistas de hoxe, os anceios do mañá e os séculos do románico que perduran no noso esprito coma sinos do esprendoroso ontes.
Hoxe o sentimento galego latexa sorridente na presencia do esprito da nova Europa, que soupo falar no Pórtico da Groria en pedra e alma galegas.
Hoxe a ledicia da Galaxia vibra na arumada alfoma dos seus regatos e curtiñas, nas serras esgrevias, nas costas bordadas pol-a escuma tecedora do mar.
Hoxe o pobo labrego e mariñeiro da Nosa Terra, sufrido e calado, aldraxado e servo, erguerá o seu esprito lanzal, onde latexa a arte dos celtas inspirados, pra rendir o tributo do seu traballo inmorrente a Sant-Iago que simboliza a Galiza, cando soñando co mundo occidental, co mundo de noite que pechaba en si un mundo de estoria futura, soupo aglutinar na fé que predicaba, ô pobo que nacía.
FRANCISCO F. DEL RIEGO.
Dr. ENRIQUE RAJOY LELOUP
Decano del Colegio de Abogados, Concejal del Ayuntamiento y autor de la Asamblea sobre el Estatuto Gallego, cuya confección se viene haciendo estos días.
Lea V.
El Compostelano
Para a mocedade galega

Niste Día de Galicia, que ano tras ano se vai enchendo de contido ideolóxico, logrando unha esperanzosa eficencia de motoricidade espiritual, debéramos chegar ao sopeso xusto dos valores da Terra, nos que forzamente se ten de apoiar toda aición de rexurdimento. O valor mais nidio de un pobo é a xente moza, ponte necesaria entre o presente e o porvir. Pódese surrir a xente das cousas dos mozos. Non importa. Os vellos morrerán. E cando todo teña rematado, sô quedarán para andar os camiños que os rapaces de hoxe se teñan trazado, que é o que teimamos cantos, por rebeldía ou pol-o que seña, arelamos vivir nise mañán limpo e soleado.

Por todo isto nos compre saber quén son os mozos galegos e qué se require para sel-o.

Mozo galego non pode ser máis que aquel que teña concencia da sua mocedade e das caraiterísticas do espírito que o diferencian.

Decimos en primeiro lugar da sua mocedade, porque no panorama das mocedades aituales -galegas e non galegas- apodrece irremisiblemente unha masa tremenda de mozos vellos e rebellidos de espírito. Mozos de caras chupadas, de cerebros secos e sangre de peixe branco. Mozos sin orixinalidade de iniciativa e sin rebeldía de aición. Apresos a un programa imposto, miméticos por natureza, crueles por impotencia, fan a sua vida pautada por todol-os contrasentidos e aberracións vitales.

Istos espíritos anónimos e impotentes son a materia apta para dar corpo axeitado âs aberracións de sociedades como as «Jons», que poidan regodearse sádicamente cos crimes de Hitler. Mais non podemos llamarlles mozos. Non; istes mozos vellos temos que descartal-os da mocedade galega, chea de anceios por natureza e temperamento. Istes mozos non poden pensar nada nin ter concencia de nada. Pénsase co espírito de cada un, e iles non-o teñen

Non basta, con todo, ter un espírito mozo no mellor sentido da verba; non basta ter este espírito acugulado de anceios, para ser un mozo auténticamente galego. Precísase que istas arelas teñan unha profundidade tal que permitan ollar as augas soturnas onde florecen, navegan e afundan as suas raíces. Sô así se poderá ter segureza e i-eficacia. Sô así se poderá ollar a nosa sombra proiectada nise futuro que debe ser noso porque a ninguén máis pertenece.

Non poderemos nunca ollar as nosas cousas si non temos concencia dos ollos con que as miramos. Non serán nunca nosas hasta que as miremos con ollos nosos, bañados na i-auga noviña do mencer da nosa Terra Si as miramos con ollos alleos, alleas serán elas. Sô nós non seremos alleos, porque seremos algo peor: nós entón non seremos de ningures!

¿Cándo se poderá falar â boca chea dunha mocedade galega auténtica, sabedora dos camiños do futuro e segura d'eles? ¿Cándo a élite de seleición que representa e dinifica a Galicia polarizará este ambente galego empobrecido e vello?

AQUILINO IGLESIA ALVARIÑO
Riscos de Covadonga, piedra firme, roquedos, tajos duros, serrijones, ¿qué llama o sed roía vuestro sueño? ¿Qué amargura callada retorcía vuestra entraña de roca? También en vuestra paz, agobio y ansia vuestra infinita soledad de piedra? En vuestro corazón de sombra firme. Vacíos de agonías y almas muertas? En vuestro pecho, frío y amargor de abandono y olvido? Hondos tajos de España, serranías, LIBERACIÓN Y GOZO ¡ya tenéis nuestro amor! En vuestra roca, nuestra entraña más tierna y palpitante. Flor de anhelo penetra vuestra sombra, flor de sangre, profunda y verdadera, de nuestro amor y angustia extremecida. Vuestra aspereza, ya fina ternura de corazón parado y dulces ojos florecidos de sombra y paz de siempre. Ya vuestro sueño es leve —rosa o pluma—. Vuestro dolor, ¡sí piedra en nuestra entraña! ¡Ya para siempre en vuestra noche fría de nuestro corazón calor muy dulce, entrañas de ternura y ansia ardiente! Rocas de soledad, fuerte amargura, ¡Ya tenéis nuestro amor y nuestro anhelo! Aquilino Iglesia Alvariño.